Wykorzystanie rzeki jako nośnika energii przyczyniło się do rozwoju hutnictwa żelaza w okresie od późnego średniowiecza do końca XIX wieku. Eksploatowano wówczas często te same złoża rud żelaza, które wcześniej były przedmiotem zainteresowania starożytnych hutników. Ogromny wpływ na propagowanie nowinek technicznych mieli Cystersi, którzy przybyli do Wąchocka w 1179 roku. Cystersi wąchoccy w drugiej połowie XV wieku wydzierżawili kuźnicę o dwóch kołach wodnych możnemu rodowi Starzechów, od których przyjęła się nazwa Starachowice. Hutnictwo żelaza rozwija się z chwilą wybudowania, w 1789 roku wielkiego pieca z inicjatywy przeora cystersów wąchockich Aleksandra Rupkiewicza. W 1818 r. fabryki żelazne w Starachowicach przeszły pod zarząd państwa. Dzięki inicjatywie Stanisława Staszica powstaje plan budowy "ciągłych zakładów fabryk żelaza na rzece Kamiennej". Plan budowy Zakładów, opracowany w latach 1833-1835 zdecydował o wysokiej randze Starachowic w przemyśle górniczo-hutniczym Zagłębia Staropolskiego.
W latach 1836 - 1841 w sąsiedztwie kopalni rudy żelaza "Herkules" na naturalnym tarasowym zboczu wybudowano zakład wielkopiecowy z trzema Wielkimi Piecami na węgiel drzewny. Na najwyższym tarasie zakładu magazynowano rudę żelaza, na drugim usytuowane były piece do prażenia rudy natomiast na ostatnim tarasie przygotowywano węgiel drzewny. Cały ciąg zamykały Wielkie Piece i hala lejnicza. Dzisiejszy krajobraz historyczny Muzeum obejmuje pozostałości klasycystycznych budowli: hali spustu surówki aranżowanej na cele wystawiennicze, maszynowni usytuowanej nad kanałem i fragmenty układu hydroenergetycznego z podziemnym sklepionym kanałem o długości 240 m.
Nowa technologia w procesie wytwarzania żelaza w tym zmiana paliwa wielkopiecowego z węgla drzewnego na koks to geneza uruchomienia nowego Wielkiego Pieca w 1899 r. Wybudowana w 1885 r. linia kolejowa, dała podstawy rozwoju metalurgii żelaza, opartej na paliwie koksowym. Zachowany kompletny ciąg technologiczny to otaczająca 8 hektarowy obszar pajęczyna torów kolejowych, magazyny materiałów wsadowych oraz wkomponowana przestrzennie kamienna estakada, z której rozładowywano rudę żelaza i kamień wapienny. Wózki załadowane materiałami wsadowymi - kamieniem wapiennym, koksem i rudą żelaza wędrowały do pionowego wyciągu gichtowego, skąd wynoszone były na wysokość 22 metrów. Tam zasypywano Wielki Piec a uzyskana surówka zastygała w hali lejniczej w formach, tworząc "gąski" żelaza. Przez kilkadziesiąt lat wytapiano surówkę żelaza, by ostatecznie 18 marca 1968 r., zamknąć ważny rozdział w historii Zakładów Starachowickich i samych Starachowic. Wielki Piec oraz towarzyszące mu urządzenia techniczne: wieża wyciągowa, nagrzewnice powietrza, odpylniki gazu wielkopiecowego, kotłownia oraz zasługująca na szczególną uwagę maszyna parowa -- eksponat Powszechnej Wystawy Światowej w Paryżu 1889 r. tworzą pełny obraz technologicznego ciągu hutniczego.
W Muzeum prezentowana jest stała wystawa "Dziedzictwo kultury technicznej w dolinie rzeki Kamiennej". Istotną jej część stanowi fragment poświęcony działalności Zakładów Starachowickich, które stały się spadkobiercą tradycji górniczo - hutniczej. Rozwój zakładu w XIX wieku był konsekwencją realizacji programu inwestycyjnego Banku Polskiego oraz powołania w 1875 r. spółki akcyjnej: Towarzystwa Starachowickich Zakładów Górniczych S.A. Budowa w okresie miedzywojennym na terenie Starachowic wydziałów zbrojeniowych opierała się na idei samowystarczalności. Wykorzystując rudy żelaza z miejscowych kopalń, surówkę odlewniczą z Wielkiego Pieca wymagającą obróbki w stalowni i walcowni, wytwarzano gotowe produkty: armaty, działa, haubice i różnego rodzaju amunicję. Wśród zgromadzonych w Muzeum eksponatów prezentowane są pociski kaliber 40 mm do działek przeciwlotniczych produkowanych w Zakładach Starachowickich przy współpracy z firmą Bofors ze Szwecji.
Odbudowa kraju ze zniszczeń wojennych wytworzyła wielkie zapotrzebowanie na produkcję samochodów ciężarowych. Wykonany w Zakładach Starachowickich prototyp pierwszego polskiego samochodu ciężarowego średniej ładowności oznaczono symbolem Star 20. W 1948 r. rozpoczęto seryjną produkcję tej ciężarówki. W latach następnych opracowano kolejne modele Stara: ciągnik siodłowy Star C 60, wywrotkę Star W 14, żuraw samochodowy Star HP 3 oraz przeznaczony dla straży pożarnej Star 20 GM 8/N71. Model samochodu skonstruowany w latach pięćdziesiątych XX w. - Star 66 z napędem na trzy osie - dał początek produkcji samochodów terenowych. Następne produkowane typy - Star 660 i Star 266 stanowiły wyposażenie Wojska Polskiego. Symbolem lat siedemdziesiątych starachowickich samochodów ciężarowych stał się Star 200 a marka samochodów ze znakiem Star była znana nie tylko w Polsce, ale i poza granicami kraju. Eksponaty zgromadzone w Muzeum to produkowane samochody ciężarowe: Star 20, Star 21, Star 25 oraz egzemplarze "wyjątkowe" np. Star 266 - w 1988 r. uczestnik X rajdu Paryż - Dakar.
Zabytkowe przestrzenie architektury przemysłowej przeznaczone zostały obecnie na hale wystawowe. W budynku dawnej kotłowni eksponowana jest kolekcja przyrody nieożywionej - paleoichnologia. Ogromny zbiór skamieniałości z rejonu Gór Świętokrzyskich (prawie 5 tys. eksponatów) tworzy obraz przyrody epoki mezozoicznej sprzed 245-65 mln. lat. Odciśnięte w utworach skalnych stopy prehistorycznych zwierząt są skarbnicą wiedzy na temat ich życia: odżywiania, sposobu poruszania i wielkości.
Skamieniałe tropy z dolnego triasu są unikalnym w skali światowej świadectwem różnorodności fauny kręgowców lądowych. Zidentyfikowane tropy gadów ssakokształtnych - terapsydów, są najstarszymi znanymi formami na świecie. Pozostawiły je gady, które były prawdopodobnie zwierzętami stałocieplnymi, okrytymi futrem. Ich uzębienie było podobne do współczesnych ssaków drapieżnych. Tropy krokodylopodobnych gadów naczelnych - tekodontów pozostawiły jedne z największych zwierząt lądowych wczesnego triasu osiągających rozmiary do 5 m i wadze ok. 250 kg. Bardzo bogaty jest zbiór tropów płazów tarczogłowych - Capitosauroides oraz jaszczurkokształtnych gadów z ichnorodzaju Rhynchosauroides, Isochiroterium, Brachichiroterium.
Prezentację jurajskiego świata zwierząt obrazują skamieniałe odciski stóp jednego z największych dinozaurów drapieżnych z ichnorodzaju Keyentapus. Jego mocne, tylne nogi pozwalały przemieszczać się z zadziwiającą prędkością a ostre pazury przednich łap ułatwiały atakowanie ofiar. Tropy tego dinozaura pochodzą ze stanowiska w Sołtykowie, gdzie odkryto ślady polowania drapieżnych dilofozaurów na stado dorosłych i młodych zauropodów. Kolekcja Muzeum prezentuje również ślady zauropodów: Stegozaura z osadów górnej jury oraz ślady Kentrozaura, dinozaura uzbrojonego w kostne kolce na grzbiecie i długim ogonie.
Program Ekomuzeum jest oparty na bogactwie przyrodniczo-geologicznym Ziemi Świętokrzyskiej oraz na kulturotwórczej i cywilizacyjnej roli rzeki Kamiennej. Ekspozycje obrazują dziedzictwo kulturowe i przyczyniają się do wyrabiania wrażliwości społecznej na problemy ochrony zabytków i przyrody nieożywionej. Wpisują się również w program edukacyjny ŻELAZNYCH KORZENI, podobnie jak projektowany ARCHEOPARK uzupełnia wielowątkowe ścieżki dydaktyczne obecne na terenie Muzeum. Poznając je możemy prześledzić metalurgię żelaza od starożytnego, zagłębionego pieca dymarskiego do Wielkiego Pieca czasów nowożytnych.
Dlatego już dziś serdecznie zapraszamy do odwiedzenia Muzeum w Starachowicach
oraz Pikniku Archeologicznego "ŻELAZNE KORZENIE"
